6 października 2026 · Redakcja Today

Tomasz Wójcik i Warszawa, której nie było: przedwojenne ulice z dzisiejszymi tramwajami

Grafik Tomasz Wójcik łączy przedwojenne zdjęcia Warszawy z dzisiejszymi tramwajami i przechodniami. Opisujemy projekt i miejsca, w których wciąż widać ślady tamtego miasta.

Na grafikach Tomasza Wójcika stoją pokolorowane przedwojenne kamienice, a obok nich jeżdżą dzisiejsze tramwaje i autobusy, chodzą współcześni przechodnie. Tak grafik pokazuje, jak mogłaby dziś wyglądać Warszawa, gdyby nie zniszczyła jej wojna. Opisujemy, jak powstają te obrazy, i podpowiadamy, gdzie w centrum widać dziś ślady miasta, które na nich odtwarza. Stan na 6 października 2026 r.

Miasto, które nie zostało zburzone

Punkt wyjścia jest prosty: co by było, gdyby Warszawa przetrwała wojnę i rozwijała się dalej. Wójcik bierze archiwalne fotografie przedwojennych ulic, koloryzuje je i dodaje do nich elementy dzisiejszego miasta. Jak mówi, w ciągu trzech miesięcy powstało w ten sposób około 80 prac. Publikuje je na Facebooku – według portalu The Warsaw na profilu „Hej Warszawo – co by było gdyby” – i, jak podkreśla, nie robi tego dla pieniędzy.

Z wykształcenia jest malarzem – skończył warszawską Akademię Sztuk Pięknych – i pracuje jako grafik. W latach 90. był dyrektorem artystycznym pism „Tylko Rock” i „Brum”, a później przez 17 lat pracował w polskim „Playboyu”, także jako dyrektor artystyczny, aż do końca wydawania pisma w 2019 r.

W rozmowie z „Gazetą Stołeczną” mówił, że najbardziej żal mu ścisłego centrum, „gdzie stoi dziś kloc Pałacu Kultury”, czyli całego kwartału od Al. Jerozolimskich do Królewskiej. Marzy o tym, żeby wokół Pałacu Kultury wrócił przedwojenny układ ulic.

Jak powstaje jeden obraz

Jak opowiada, najpierw wybiera miejsce. Potem szuka archiwalnych zdjęć tego samego fragmentu ulicy, zrobionych z kilku stron, żeby wiedzieć, jak wyglądały sąsiednie budynki. Zdjęcia porównuje z przedwojennym planem katastralnym Warszawy, na którym jest zarówno siatka ulic, jak i opisy poszczególnych domów. Następnie przepuszcza fotografie przez narzędzie graficzne oparte na sztucznej inteligencji, ale wynik traktuje tylko jako surowiec: właściwa praca to wycinanie i składanie elementów w edytorze graficznym. Jeden obraz zajmuje mu kilka godzin.

Kto widział animację „Warszawa 1935”, rozpozna podobny pomysł: tam też odtworzono przedwojenne centrum. Film pokazuje jednak miasto takie, jakie było w latach 30., a grafiki Wójcika – takie, jakie mogłoby być dziś.

Czy to był Paryż Północy?

Pokolorowane kamienice łatwo podsuwają myśl, że przedwojenna Warszawa była „Paryżem Północy”. Za reprezentacyjnymi fasadami kryły się jednak często przeludnione mieszkania. Według danych GUS z 1931 r., na które powoływał się w 2019 r. serwis Forsal, 58,3 proc. warszawiaków mieszkało w lokalach przeludnionych; za nieprzeludnione uznawano wtedy mieszkania, w których na izbę przypadało mniej niż dwie osoby. W Paryżu w 1926 r. odsetek ten wynosił 8,7 proc. Uliczne widoki, także te z grafik Wójcika, pokazują fasady, a nie to, jak żyło się za nimi.

Gdzie zobaczyć ślady tej Warszawy

Grób Nieznanego Żołnierza i „Kadr Saski”, pl. Piłsudskiego. Pałac Saski wysadzili Niemcy 27 i 29 grudnia 1944 r. Z budowli został tylko fragment kolumnady z Grobem Nieznanego Żołnierza. We wschodniej części placu, niedaleko budynku Dowództwa Garnizonu Warszawa, stoi punkt widokowy „Kadr Saski”. Patrzy się przez szklaną taflę z zaznaczonymi konturami Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i stojących obok kamienic na zachodnią pierzeję placu – widać, gdzie mają stanąć po odbudowie. Jak podaje spółka odpowiedzialna za odbudowę, budynki mają wyglądać tak jak 31 sierpnia 1939 r. Na terenie odbudowy od 21 sierpnia trwają badania geologiczne, które mają potrwać do połowy października 2026 r. Przedwojenny pałac pokazuje też aplikacja „Pałac Saski AR” (Google Play i App Store). Przy Grobie zachowaj ciszę i nie przeszkadzaj warcie.

Marszałkowska 66, róg Wilczej. Neogotycka kamienica zbudowana w latach 90. XIX wieku dla Izaaka Rothberga według projektu Stefana Szyllera. W czasie wojny została częściowo zniszczona; jej przedwojenny wygląd utrwalił na zdjęciach m.in. Karol Pęcherski. W styczniu 2020 r. mazowiecki konserwator zabytków ogłosił jej wpis do rejestru; zachowały się m.in. przejazd bramny ze sklepieniem krzyżowym i neogotyckie balustrady balkonów od Wilczej. Ostatni lokator wyprowadził się w październiku 2023 r. Miasto zamierzało sprzedać w przetargu swój udział w budynku. W lipcu 2026 r. ratusz poinformował, że procedurę sprzedaży wstrzymano: miasto chce ją przeanalizować w kontekście przygotowywanego planu miejscowego, który ma szansę zostać uchwalony do końca 2026 r., i rozważa zarówno sprzedaż, jak i wykorzystanie kamienicy na cele miejskie. Oglądaj ją z ulicy.

Marszałkowska 124, między ul. Sienkiewicza a Moniuszki. Przed wojną stał tu okazały gmach Towarzystwa Ubezpieczeń „Rossija” z lat 1898–1899. Po upadku Powstania Warszawskiego Niemcy go podpalili. W latach 1948–1950 przebudowano go na gmach PKO według projektu Bohdana Lacherta; z dawnego budynku zostawiono parter i dwa piętra od strony Marszałkowskiej. Ażurowa fasada z otworami sprawiła, że warszawiacy nazwali budynek „domem pod sedesami”; pod koniec lat 90. elewację przebudowano i otwory zniknęły. Wewnątrz przetrwała klatka schodowa „Rossii” z marmurowymi schodami i kutymi balustradami – westybul i schody wpisano do rejestru zabytków w 2019 r. Czy można je dziś obejrzeć, nie ustaliliśmy – w 2020 r. PKO BP wystawił budynek na sprzedaż. Fasadę widać z ulicy, kilka minut pieszo od metra Świętokrzyska.

„Warszawa 1935”. Około 20-minutowa animacja 3D studia Newborn, przygotowana przez Tomasza Gomołę i Ernesta Rogalskiego (reżyseria: Tomasz Gomoła); do kin weszła w marcu 2013 r. Pokazuje m.in. Marszałkowską, jej skrzyżowanie z Alejami Jerozolimskimi, Ogród Saski i miejsce, w którym dziś stoi Pałac Kultury. Według Filmwebu film nie jest dostępny w serwisach VOD, a strona twórców informuje o wydaniu na DVD. Stałych pokazów w Warszawie nie znaleźliśmy.

Źródła

Na temat zwrócił nam uwagę rosyjskojęzyczny portal The Warsaw.

Informacje sprawdziliśmy 6 października 2026 r.

Zdjęcie tytułowe: ulica Marszałkowska na pocztówce Wydawnictwa K. Wojutyńskiego sprzed 1939 r., autor nieznany, domena publiczna, zbiory Biblioteki Narodowej (Polona), Wikimedia Commons. Zdjęcie zmniejszono do publikacji.